Disk Fren Sorunları

 Geçtiğimiz bültenimizde disk frenler hakkında detayları içeren bir makâle yayınladık. Disk frenler haliyle daha karmaşık ürünler olduklarından V-frenlere oranla daha fazla bakım gerektirebiliyorlar. Bu yazımızda (hidrolik) disk frenlerde karşılaşılabilecek sorunlara bakacak, çözüm yollarını inceleyeceğiz.

Disk frenlerde karşılaşılabilecek 4 ana sorun var. Bunlar fren gücünün yeterli bulunmaması, frenlerin sürtme yapması, ötmeleri ve kavrama noktasının sürekli olarak kayması. Sırasıyla bu sorunlara eğilelim, akabinde bir iki soruya daha bakalım.

1) Frenler güçsüz

Her şeyden önce Iki diskin ötesi yazısında belirttiğimiz gibi disk frenlerin tatmin edici bir frenleme seviyesine ulaşmaları için biraz kullanılmaları gerek. Bu konuda Hayes’in saatte 25km hızdan 15-20 defa durana kadar fren yapılması tavsiyesini, Magura’nın 30x30 kuralını zâten belirtmiştik.

Bunların dışında fren sisteminden memnun değilsek yapılacak şey fren kolunun gidona değene kadar çekilip çekilmediğine bakmak. Eğer kol gidona kadar çekiliyorsa sistemde bir hata var demektir. Bu durumda fren sisteminin –olası- havasını boşaltıp kavrama noktasına bakmalı. Kavrama noktası gene giderek geriliyorsa sistemde bir hava deliği olma ihtimali yüksek, dolayısıyla hidrolik kablolarını vs. kontrol etmekte fayda var.

Eğer fren sisteminden kaynaklanan bir hata yoksa fren gücünü arttırmak için çeşitli çareler var.

Bunlardan birincisi ve en basidi fren kollarını gidonun ortasına doğru kaydırmak. Fren kolları çok içten sıkıldıklarında gereksiz yere kaldıraç gücü hebâ oluyor, gidonun ortasına doğru kaydırılarak ucundan sıkılan fren kollarının aktaracağı güç de haliyle daha fazla olacaktır.

İkinci bir yöntem balata değişimi olabilir. Disk frenlerin giderek yayılması sayesinde bugün her çeşit fren için farklı balata bulmak mümkün. Fren balatalarında dikkat edilecek en önemli nokta balataların üreticinin tavsiye ettiği tipten olmaları, daha doğrusu üreticinin farklı balatalar konusunda kısıtlama getirip getirmediği.

Farkli balatalar
Büyük boyut için tıkla!

Fren balataları metal (sinter / sintermetal diye de geçer) ve organik (Shimano’da „resin“) olarak ikiye ayrılıyorlar. Karşılaştırmak gerekirse metal balatalar sert V-fren pabuçlar, organik balatalar yumuşak V-fren pabuçlarının muadilleri.

Sinter/metaller: 
Artıları:

  • Uzun süre dayanır (aynı sert V-fren pabucu gibi)

    Eksilerí:

  • Diski daha çabuk eritir
  • Isıyı daha çabuk yalıtır, bu yüzden balatanın ısısını alan kaliper üzerinden fren hidroliği/sıvısı daha çabuk ısınabilir.
  • Ötebilir

    Yani sinter/metal balatalar daha uzun süre dayanıyorlar, bu yüzden bilhassa bol çamurlu ortamlarda daha avantajlılar, daha uzun ömürlüdürler.

    Organik 
    Artıları:

  • Diske karşı daha yumuşak
  • Daha fazla fren gücü (ayni yumuşak V-fren pabucu gibi)
  • Daha az ötme yapar (ayni yumuşak V-fren pabucu gibi)

    Eksileri:

  • Çabuk biter (gene aynı yumuşak V-fren pabucu gibi)

    Aşınmış balatalar
    Büyük boyut için tıkla!

    Her üretici kendi disklerini tasarlarken belirli bir balata tipini esas aldığından üreticilerin izin verdiği tip balata kullanmak önemli. Örneğin Magura markası kendi frenlerinde sadece organik balatalar kullanılması gerektiğini üzerine basarak söylüyor. Kezâ Shimano da organik balata kullanan bir marka, misal Hayes metal kullanıyor.

    Frenlerden daha yüksek verim almak için üçüncü bir çözüm daha büyük disk kullanımı olacaktır. Daha büyük çapta disklerde sürtünmeye maruz kalan saha daha geniş olduğu için diskin ısınması daha yavaş olur, bu nedenle ısınma sonucu fren gücü kaybı (fading) daha geç yaşanır. Yeri gelmişken „fading“ ne onu da hatırlatalım: Fren esnasında disk ve balata arasındaki sürtünme nedeniyle ısı ortaya çıkıyor, bu ısı sayesinde balataların yüzeyi camlaşıyor, sürtünme katsayısı düşüyor, fren gücü kayboluyor. Yani frenler ne kadar zorlanacaksa o kadar büyük çapta disk gerek diyebiliriz. Tabii bu arada hatırlatmakta fayda var, disk büyüdükçe haliyle ağırlık da artıyor.

    Diskleri büyütürken dikkat edilecek en önemli noktalardan biri amortisörlerin kaldırabildiği azamî disk çapları, bu konuda amortisörlerin kullanma kılavuzlarına bakmak şart. Aksi takdirde kötü kazalar, pahalı amortisörlerin tamir edilmeyecek şekilde bozulması gibi durumlar söz konusu olabilir.

    Frenlerde daha büyük disk konusunda karar verildiyse dikkat edilecek başka noktalar var: Kaliperler diskin çapı büyüdükçe haliyle amortisörden (ve arkada kadrodan) uzaklaşıyorlar, dolayısıyla sadece tekerleği söküp diski değiştirmek yeterli değil. Aşağıdaki resimlerde bu durum daha belirgin:

    160mm'lik disk
    Büyük boyut için tıkla!

    Adaptör ile 180mm'lik disk
    Büyük boyut için tıkla!

    Adaptör ile 180mm'lik disk arkada
    Büyük boyut için tıkla!

    Görüldüğü üzere diskin büyütülmesinde kaliperi amortisörden (veya kadrodan) uzaklaştırmak için araya bir adaptör gerekiyor. Adaptör alırken de elbette amortisördeki alıcı sistem Postmount veya IS2000 mi, buna dikkat etmek şart. Bu tarz adaptörleri artık bütün disk frenler için var diyebiliriz.

    2) Frenler sürtme yapıyor

    Birincisi Iki diskin ötesi yazısında belirttiğimiz gibi yüzer kaliperle frenlerde arada sırada sürtme durumu söz konusu olabilir. Fakat bunun dışında sürekli bir sürtme durumu söz konusuysa bakılacak ilk parça diskin kendisi, disk eğri mi, tam olarak yassı mı bu sürtme konusunda önemli. Biraz olsun eğrilmiş bir diski değiştirmek en sağlıklı ve kesin yöntem. Sürtme belirli durumlarda, örneğin ayağa kalkıldığında ortaya çıkıyorsa tekerlek göbeği ve/veya milinde bir eğrilik de söz konusu olabilir. Bu durumların hiçbiri söz konusu değilse büyük ihtimalle kaliperler eğri duruyorlar demektir.

    Eğrilmiş disk
    Büyük boyut için tıkla!

    Kaliperlerin monte edildiği disk fren alıcılarında kesinlikle boya vs. bulunmamalı. Birincisi boya kaliperlerin diske tam paralel durmasını engelleyebilir, ikincisi boyanın ısı yalıtımı son derece kötü olduğundan fren sisteminin fazladan ısınmasını sağlar. Bu ısı dikkatli bir şekilde bıçak ile alıcılardan boyayı kazıyarak yapmak mümkün. Törpü, eğe vs. kullanılması tehlikeli çünkü fazla kaçırma ihtimâli var.

    Bunlar tabii aslında kitabına uygun yöntemler değil. Kaliteli bir bisiklet dükkânında mutlaka bulunması gereken aletlerden biri disk fren törpüsüdür. Disk fren törpüleri disk fren alıcılarındaki fazla boyayı temizlemekle kalmazlar, aynı zamanda alıcıların %100 paralel duruma gelmelerini sağlar ve kesin çözüm sunarlar. Elbette bu aletler şahıslardan ziyâde dükkânlara yönelik aletler, hem pahalı olmaları, hem 

de tek bir kişinin nâdir kullanacak olması nedeniyle. Fakat disk fren konusunda çok önemliler.

Disk fren törpüleri
Büyük boyut için tıkla!

Amortisörde törpü işlemi
Büyük boyut için tıkla!

Arkada törpü işlemi
Büyük boyut için tıkla!

Törpüleme işleminden sonra sorun devam ediyorsa yapılabilecek birşey ufak halkalar ile ince ayar. Fren sonradan alındıysa zâten genelde paket içinde bu tarz halkalar da mevcuttur, değilse her türlü yapı marketinden edinilebilirler. Normalde 6x12x0,5mm’lik modeller yeterliyken, ince ayarı abartıp „ipince ayar“ yapmak isteyenler 0,1mm kalınlığındaki halkaları da deneyebilirler.

Bunların dışında belki kulağa komik gelecek ama dikkatsiz takılmış bir tekerlek de diskin sürtme yapmasına neden oluyor olabilir. dolayısıyla tekerlek milinin yuvalarına tam olarak oturup oturmadığına bakmak gerek. Tekerlek mandalını (Quick Release) gerekirse biraz daha sıkmak, diskten kaynaklanan esnemeleri ve bu esnemelerin yol açtığı sürtmeleri önler. Dolayısıyla disk fren kullanılıyorsa hafiflik aranacak son yerlerden biri tekerlek mandalları, buralarda sağlam ürünler kullanmaya dikkat etmek gerek. Ayrıca tekerlek mandalının tarafını değiştirmek, sol taraftaki mandalı sağ tarafa almak yeterli olabiliyor. Özellikle Shimano LX-XT sınıfının altındaki tekerlek mili ve mandallarda sert plastikten ufak somun diskleri metal somunlar gibi olmadıkları için mandalın olduğu tarafta daha fazla olacak şekilde sıkıştırabiliyorlar tekerleği.

3) Frenler ötüyor

Disk frenlerin ötmesi en fazla karşılaşılan ve en sinir bozucu sorunlardan. Burada da genelde frenin kendisinden kaynaklanan bir sorundan ziyâde montaj ve kullanım hataları söz konusu. Fazla esnek amortisörlerin de ötmeye neden olabileceklerini belirtip diğer noktalara geçelim:

  • Fren alıcılarının törpülenmemiş olması (bkz. yukarısı) kaliperlerin tam olarak yerlerine oturmamış olmalarına ve dolayısıyla titreyip ötme yapmalarına neden olabilir.
  • Kirli diskler de ötmeye yol açabilirler. Diskleri temizlerken mineral yağ içermeyen temizleme maddeleri kullanmaya dikkat etmek gerek. Ya deterjanlı su ile, ya da alkol ile silmek en iyisi. Bunun yanında diskleri 180 numara zımpara kâğıdı ile daireler şeklinde dönüş istikametinde silmek de faydalı.
  • Ötmeye neden olan bir sorun da camlanmış veya kirlenmiş balatalar. Basınç, ısı vs. yüzünden balatalar camlanabilir, yüzeyleri sertleşir, frenler ötmeye baslar. Bu durumda 120 numara bir zımpara kâğıdı ile balataların yüzeyini birkaç defa silmek, bunu yaparken de zımpara kâğıdını masa gibi düz bir zemine koyup balataları kâğıt üzerinde hareket ettirmek en iyisi. Ayrıca balataların kenarlarını da törpülemek ses önleyici bir adım. Balatalar kirlenmişseler genelde yapılacak birşey yok. Hele balataya yağ gelirse balatayı atmak tek çözüm (sadece metal balatalarda geçerli olan balatayı ocak üzerinde yakarak temizleme vs. gibi yöntemleri unutalım).
  • Yukarıda da belirttiğimiz gibi sürtmeye de neden olan tekerlek mandalının hafif bir model olması, yeteri kadar sıkı olmaması titreşimlere yol açıp ötmeye neden olabilir, dolayısıyla burayı kontrol etmekte fayda var.
  • Jant tellerinin yeteri kadar gergin olmamaları da titreşime yol açıp gürültü kaynağı olabilir. Jant telleri ve gerginlik konusunda sayfamızda Jant ve tekerlek tüyolarıile Tekerlek örüyoruz yazılarına bakılabilir.

    4) Kavrama noktasının kayması

    Frenin kavrama noktası hissedilmiyorsa, fren kolu gidona kadar çekilebiliyorsa, fren birkaç defa pompalandıktan sonra tutmaya başlıyorsa bunun nedeni sistemde hava bulunmasıdır. Çözümü de tekdir: Sistemin vakumlanması.

    Hidrolik fren sistemlerinin vakumlanması için çeşitli aletler var, her fren üreticisi de kendi frenleri için bir vakum seti tasarlıyor. Prensipte bütün setler birbirinin ayni, bu yüzden de örneğin Shimano’nun „Bleeding Kit“ adını verdiği vakum seti bütün frenlerde kullanılabiliyor.

    Magura vakum seti
    Büyük boyut için tıkla!

    Shimano vakum seti
    Büyük boyut için tıkla!

    "Zihni Sinir" vakum seti
    Büyük boyut için tıkla!

    Bunun yanında aşağıdaki resimde olduğu gibi içimizdeki Zihni Sinir’ler „kendi vakum setini kendin yap“ anlayışını sürdürebilirler.

    5) Disk paslanırsa

    Bu 4 büyük sorun dışında haliyle sayısız soru gelebilir akla. Bunlardan biri şimdi kıştan çıkarken karşılaşabileceğimiz disk paslanırsa ne yapmalı sorusu olabilir. Haliyle kışın tuzlama yapılan yollar, sürekli kar vs. içinde disklerin de paslanması normal. Paslanmaz çeliğin sürtünme katsayısı yeteri kadar yüksek olmadığı için disk frenlerde kullanılmıyor. Diskin paslanması durumunda yapılacak şey diski bir çelik yünü ile silmek, yani teknik olarak paslanmış disk bir sorun değil.

    6) Balatalar arasında takoz

    Bunlara ek olarak dikkat edilmesi gereken bir iki noktayı hatırlatalım: Tekerlekler söküldüğünde balatalar arasında çoklukla disk fren üreticileri tarafından zâten verilen ve balataların yanlışlıkla arada disk yokken fren sıkılması durumunda içeri basılmamaları için tasarlanmış takozları yerleştirmek gerekli. Eğer üreticiden bu tarz bir parça gelmediyse karton veya ağaçtan yapmak da mümkün. Aksi takdirde tekerlek sökülüyken kazara frene basılınca balatalar içeri basılıyorlar ve tekrar eski hallerine getirmek bayağı zor oluyor. Bu durumda dikkatlice bir tornavida ile balataları açmak gerek.

    Balatalara takoz
    Büyük boyut için tıkla!

    7) Bisikleti ters çevirme

    Hidrolik frenlerde sisteme hava kaçmasının zararlarını anlattık. Sisteme hava kaçmasına neden olan adımlardan biri bisikletleri tamir veya taşıma amacıyla başaşağı çevirmek. Eğer bisikleti ters çevirmek gerekiyorsa mutlaka freni sıkmak ve bir lastik vs. ile fren kolunu sıkılı vaziyette gidona bağlamak şart. Hidrolik disklerde kullanılan açık sistemlerde (kapalı sistem meselâ Magura HS33 hidrolik jant freni) fren sisteminin içindeki hava yükselerek fren kolunun yanındaki sıvı kabının tepesine geliyor, yani fren sisteminden çıkıyor. Bisiklet ters çevrildiğinde ise haliyle gene fren sisteminin içine, kabloya vs. kaçıyor ve bu durum hidrolik sistemlerin temelini oluşturan sıvıların sıkışamama özelliği gazlarda bulunmadığı, yani gazlar sıkışabildikleri için sistemde güç kaybına neden oluyor. Bisiklet ters çevrilmeden önce freni sıkarak kolu gidona bağlamak üst pistonun sistem/kablo girişini kapamasını ve bu sayede sıvı kabındaki havanın sistemin içine kaçmasını önlüyor.

    8) vs.

    Bunun dışında bir soru da titanyumdan diskler konusunda olabilir, birkaç gram ağırlık tasarrufu yapılabildiği bu şekilde gerçek, ancak titanyumun ısı yalıtım özellikleri çok kötü, bu nedenle fazla rağbet etmemekte fayda var

mtbtr.com yazarı Cüneyt Kazokoğlu'na Teşekkür Ederiz.